کلنجین وطن من

عنوان مقاله :

نقش رادیو در مراحل سه گانه بحران

تهیه وتنظیم :رضادمیرچی کارشناسی ارشد رشته علوم ارتباطات

چکیده :

این مقاله کوششی برای بررسی نقش رادیو در مراحل سه گانه بحران است . نویسنده معتقد است رادیو در هر سه مرحله بحران نقش تعیین کننده ای دارد . و باید مدیران وکارگزاران این رسانه یک برنامه ریزی منسجم و استراتژایک برای مراحل سه گانه بحران های مختلف داشته باشند.

رسانه ها سه کارکرد اساسی در مراحل بحران دارند. که عبارتند از : آموزش ، مواجهه با بحران و پشتیبانی و اصلاح . بنابراین ، رسانه ها در شناخت وضعیت بحران ، ایجاد آمادگی در بخش های مختلف جامعه و سازمان های مسئول و با آموزش مستقیم و غیرمستقیم ، شیوه های مقابله با بحران ها را در مراحل مختلف بحران نقش مهمی ایفا می کنند. درحین بحران و پس از آن با اطلاع رسانی سریع واثر بخش ، ایجاد هماهنگی بین سازمان های مسئول ، آرامش بخش ی و کاهش فشار روانی بازماندگان و... به عبور از شرایط بحران و بازگشت به وضعیت عادی کمک می کنند.

نویسنده در ادامه ، نقش ویژه رادیو در مراحل سه گانه بحران بر مبنای کارکردها وظرفیت های این رسانه مورد مداقه قرارداده و تبیین نموده است.

واژگان کلیدی :

رسانه رادیو – بحران – مراحل سه گانه بحران – پیشگیری ازبحران- مدیریت بحران

 مقدمه

بحران از ابتدا یکی از واقعیت های اجتناب ناپذیر زندگی بشر بوده و بشریت همیشه با انواع مختلفی از بحران مواجه بوده است . از بحران هایی چون قحطی ، خشک سالی ، سیل ، زلزله ، شیوع بیمارهای واگیردار گرفته با بحران هایی چون جنگ ها وآلودگی های زیست محیطی و... تمامی این بحران ها به میزان حجم شان آسیب ها و لطمات متفاوتی به محیطی که در آن رخ می دهند ، وارد می کنند. حجم بحران که به وسیله ی سه عامل دامنه­ی فراگیری ، شدت وقوع و مدت دوام بحران مشخص می گردد. (به نقل از روشندل وصلواتیان ،پای و دیگران ، 1380)

رسانه ها درمراحل بحران سه کارکرد دارند، اولین کارکرد آنها کارکرد قبل از بحران است که با انتقال تجربیات دیگر کشورها زمینه های آموزش در حین بحران و شرایط مختلف را به مردم نشان می دهند. نکته دوم در حین بحران می باشد که در زمان وقوع بحران, نقش رسانه ها به حساسترین وضع خودش می رسد که چگونه با بحران مقابله کرد تا ضایعاتش به حداقل برسد.(سایت مدیریت بحران کشور)

امروزه با گسترش فنّاوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی ، رسانه ها قادرند وقایع دنیای پیرامون را لحظه به لحظه به سراسر جهان مخابره کنند. طبیعی است اتفاقات وحوادثی که در داخل و اطراف کشورها روی می دهد، برای آگاه سازی  مخاطبان بسیار اهمیت دارد وبه طور کلی ، دیدگاه مردم نسبت به فعالیت و رفتار اصحاب رسانه از همین جا ناشی می شود که از دید ونگاه حرفه ای ، رسانه ها تا چه اندازه  در اطلاع رسانی صحیح و اثر بخش به مردم موفق بوده اند ؟ (باقری ،پژوهش های ارتباطی ، ش 56 ، ص 138) اکثر قریب به اتفاق مردم ، به دنبال رسانه های هستند که امین و با کیفیت برتر و فراگیر باشند. اهمیت رابطه رسانه ها و محیط در آن است که اطلاعات ضروری برای مخاطب تولید وپخش شود.

درمراحل سه گانه بحران ، رادیو به علت ویژیگی های خاص از جمله ارزان بودن ، قابل حمل بودن ومغایرت نداشتن با فعالیت دیگر ، (نصراللهی ، 1389، ص 140) بهترین وسیله برای بکارگیری این رسانه در مراحل سه گانه بحران است . در این راستا محقق درنظر دارد نقش رادیو درمراحل سه گانه بحران را مورد مطالعه قراردهد.

 تعاریف بحران

بحران عبارت از وضعیتی است که نظم سیستم اصلی یا قسمت هایی از آن را که سیستم فرعی نامیده می شود، مختل می کند وپایداری آن را برهم می زند. به عبارت دیگر : بحران وضعیتی است که تغییری ناگهانی در یک یا چند قسمت از عوامل متغیر سیستم به  وجود می آورد . نویسندگان تعاریف دیگری را نیز مطرح کرده اند به عنوان مثال :

 بحران یعنی ضربه ای شدید به نظام مدیریت که آن را از تعادل خارج می کند.

بحران یعنی مجموعه حوادثی که به سرعت حادث می شوند وتعادل نیروها را در نظام اصلی وفرعی بیشتر از حد متعارف برهم می زنند( به نقل از پژوهش های ارتباطی ، ش 56 ص 140، سایت همشهری ، 2007)

درلایحه پیشنهادی وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران برای تشکیل سازمان مدیریت بحران ، تعریفی کامل که می تواند مورد توافق قرار گیرد بدین شرح ارائه شده است : شرایطی که در اثر حوادث ، رخدادها وعملکردهای طبیعی و انسانی به طور ناگهانی یا غیرقابل کنترل پدید می آید و موجب ایجاد مشقت وسختی برای یک مجموعه یا جامعه انسانی می شود وبرطرف کردن آن نیاز به اقدامات اضطرای ، فوری وفوق العاده دارد . ( لایحه تشکیل سازمان مدیریت بحران ، 1385)

به نظر می رسد شرایط و اوصاف بحرانی یا بحران ، با توجه به نوع ومحیط پیدایش هر یک ، متنوع وگوناگون است واز این جهت ، تفاوت هایی در مدیریت بحران در محیط های مختلف مانند روابط بین الملل ، سیاست داخلی وتجارت وبازرگانی وجود دارد ( به نقل ازره پیک، پژوهش های ارتباطی ، ش ، 56 ص 122 ، ویکی پدیا ، مدیریت بحران ) اما درعین حال، نقل مشترک یا  ویژگی های عام بحران ها را می توان در عناصر زیر خلاصه کرد.

1-    وجود تهدید علیه ارزش های اساسی یک واحد

2-    آگاهی از زمان محدود برای پاسخ به تهدید

3-  احتمال زیاد بروز وقایع یا رفتارهای سخت ، مانند جنگ ( به نقل از همان، برچرو وویکلنفلد1382، ترجمه علی صبحدل ، ص 35)

باتوجه به مطالب یاد شده ، به طور خلاصه می توان بحران را وضعیتی ادراک شده به ویژه از سوی رسانه تلقی کرد که دست کم سه عامل تهدید ارزش ها ، محدودیت زمان تصمیم وخطر پیامدهای بزرگ در آن جمع شده اند . این وضعیت ، انتخاب ها وجستجوی راه حل ها را با دشوارهای زیادی روبه رو می کند، که رسانه به عنوان بازوی  قدرتمنددرکنار مسئولان، در مراحل سه گانه بحران ها باشد.

رسانه وبحران

نگرش سیتماتیک به رویدادها از جمله رویدادهای بحرانی نشان می دهد که در ویترین و نیز پس زمینه و پشت پرده ی هر بحرانی بازیگران مختلف کم وبیش ایفای نقش می کنند، با نقش هایی که شاید بعضا ناخواسته وناآگاهانه باشد .این بازیگران مردم و گروه های مختلف اجتماعی و صنفی ، نهادهای دولتی ، عناصر بین المللی و رسانه ها هستند . با این نگاه است که نقش رسانه ها در هر بحران قابل مشاهده ، وردیابی و تحلیل می شود. امروزه مردم اساسا از طریق رسانه ها اطلاعات دریافت می کنند . فعالیت رسانه ها در عرصه اطلاع رسانی و تبلیغات ، آن ها را به عامل محوری شکل دهی افکار عمومی در جوامع معاصر تبدیل کرده است .

رسانه ها با توجه به قدرتی که درجذب توده ی مخاطبان و مشارکت در فرآیند شکل دهی به افکار عمومی دارند، نقش قابل ملاحظه ای در بحران ها و کشمکش های اجتماعی ، سیاسی و بین المللی ایفا می کنند. البته درک عمومی جامعه و واکنش های تشدید کننده یا ثبات بخش توده ها در قبال بحران منحصرا در اختیار رسانه ها نیست اما رسانه ها در این زمینه به عنوان یکی از مهمترین عوامل و بازیگران اجتماعی مطرح هستند ( به نقل از روشندل و صلواتیان، ص 6 ، کاظمی ، 1366)

(دنیس مک کوییل 2000) این قدرت را در توانایی ذاتی رسانه ها می داند وی می گوید رسانه ها می توانند تغییرات پیش بینی شده یا تغییرات ناخواسته ای را موجب شوند، تغییرات محدودی ایجاد کنند ، تغییرات را سهولت بخشند ، وضع موجود را تقویت کنند یا از تغییر وضع موجودجلوگیری نمایند. همه این تغییرات در سطح افراد ، نهادهای جامعه و فرهنگ رخ می دهد.

البته این نقش می تواند هم در راستای بحران سازی وهم در راستای بحران زادیی باشد. امروزه در عصر ارتباطات و اطلاعات ، هرگاه بحرانی رخ می دهد آن چه ذهن را به خود مشغول می کند ، این است که آیا رسانه ها با محرک بحران همراه خواهند شد یا در مهار و برون رفت ازآن گام برخواهند داشت؟

پرداختن رسانه ها به بحران و پوشش دادن آن یک مسئله ی عادی  وبسیار معمول است (به نقل از همان،ص 6، Telg & Raul erson.2000) . زیرا بحران ها منابع قابل توجه اخبار هستند . بر اساس تحلیل های تجربی صورت گرفته بیش از 25درصد تمامی خبرهای رسانه ای ، مربوط به بحران های طبیعی ، سیاسی ، تکنولوژی و... است (به نقل از همان، ص7، Gans-1979).پوشش رسانه ای بحران ها معمولا برای رسانه های جمعی امکان جلب توجه مخاطبان شان را از طریق تصاویر جذاب و متنوع و داستان های مهیجی که در متن این بحران ها وجود دارد ، ایجاد می کند(به نقل از همان،ص7 ، Epstein-1973) علاقه ی رسانه ها در پرداختن به بحران ها به حدی رسیده است که در قرن بیست و یکم ، یکی از معیارهای اصلی برای ارزیابی اهمیت هر بحران ، میزان توجهی است که جریان های رسانه ای اصلی به آن بحران می کنند. هر چه رسانه ها به بحرانی توجه بیشتری کنند آن بحران مهم تر ، اصلی تر ، وخطرناک تر ارزیابی می شود(به نقل از همان ،ص7، Moeller-2006)

همین مسئله باعث می شود رسانه ها در تعیین سیاست دولت ها در قبال بحران های گوناگون تا حدود زیادی تاثیرگذار باشد. (به نقل از همان ، ص 7،Barness-Hanson-Len-Meacham & Mcintyre-2000)

اما پوشش بحران ها توسط رسانه ها انتخابی است و آن ها گرایش دارند که بر اساس نوع بحران و عوامل شخصی بر اولیت های متفاوتی تاکید کنند ( به نقل از همان ، ص 7،Birkland-1997). علی رغم کارکردهای مناسب رسانه ها در مدیریت بحران ، توجه انتخابی رسانه ها به بحران با عث  می شود در بسیاری از موارد بحران های محدود و جز یی به دلیل جذابیت بزرگ نمایی شوند و از سوی دیگر بحران های مهم و خطرناک به دلیل مورد توجه رسانه ها واقع نشدن ، مغفول واقع شوند.(به نقل از همان ، ص 7، Kitzinger& Reilly-1997-Glassner-1999)

کارکرد  رسانه ها درمراحل سه گانه بحران

مطالعات وپژوهش های مختلف نشان داده اند که رسانه ها می توانند نقش حیاتی در قبل ، حین وبعد از بحران ها بازی کنند . رسانه ها کارکردهای بسیار مهمی در ابعاد مختلف بحران دارند. مشارکت آن ها برای مدیریت بهینه ی بحران بسیار ضروری است.(به نقل ازهمان ،ص7، Scanlon-2005)

فراگرد مدیریت بحران به سبب ماهیت متنوع و پیچیده ، مبهم و چندبعدی بحران ها بسیار دشوار است. از این رو ، صاحب نظران مختلف ، مدل های مختلفی را طرح و بسط داده اند که به ساده شدن فراگرد پیچیده ی مدیریت بحران کمک می کنند، مدل های گوناگون معمولا مراحل واقدامات مختلفی را برای فراگرد مدیریت بحران بر می شمارند که در یک دسته بندی کلی می توان آن ها را درسه دسته جای داد :(به نقل از همان ،  1389، ص 4)

1-    اقدامات پیش از بحران – مرحله آموزش

2-    اقدامات حین بحران – مرحله مواجهه

3-    اقدامات پس از بحران – مرحله پشتیبانی واصلاح

مرحله قبل از بحران

بحران نیز مانند همه رویدادها به سه دسته پیش بینی شدنی ، پیش بینی نشدنی وتلفیقی تقسیم می شوند. برخی از بحران ها وبلایای طبیعی مثل سیل ، پیش بینی شدنی و برخی دیگر مانند زلزله پیش بینی نشدنی هستند. و دانشمندان تاکنون نتوانسته اند زمان دقیق بروز زلزله را پیش بینی کنند. در این میان برخی دیگر از وقایع در این دو دسته قرار نمی گیرند، به این معنی که فقط قسمتی از آن را می توان پیش بینی کرد.

انواع بحران از نظر پیش بینی

این دسته بندی در مورد بحران های غیرطبیعی مثل بحران های سیاسی واجتماعی نیز کم وبیش مصداق دارد. بروز برخی از این بحران ها را از روی قراین و شواهد و تحلیل اخبار مرتبط می توان پیش بینی کرد و برخی دیگر مثل انفجار و ترور را نیز می توان پیش بینی کرد. رسانه ها در بحران های پیش بینی شدنی برای برنامه ریزی ، سازمان دهی و هماهنگی و فراهم آوردن تجهیزات و امکانات مورد نیاز و حتی اقدام رسانه ای ، آموزش و آماده کردن افکار عمومی و کاهش تبعات بحران فرصت کافی دارند، اما در بحران های نوع دوم ،به علت آنی بودن  وقوع و اطلاع نداشتن از زمان ، مکان ، اندازه و چگونگی وقوع آن ، عملا رسانه پیش از وقوع آن نمی تواند کار خاصی انجام دهد . در این نوع بحران ها ، آمادگی عمومی و رویکرد رسانه شامل میزان انعطاف پذیری مدیریت ، تخصص ، رضایت ، تجربه و میزان اعتقاد به کار حرفه ای کارکنان و مدیران ، در مرحله وقوع بحران نقش تعیین کننده دارد.

درمجموع در مرحله قبل از بحران ، همه رسانه ها از راه های مختلف می توانند وباید به ایفای نقش بپردازند و در محیط اجتماعی ، آمادگی لازم را برای مقابله و مواجهه با بلایا و حوادث طبیعی و بحران های ناشی از آن ایجاد کنند، درباره بلایایی که جامعه ممکن است درمعرض آن قرار گیرد به مخاطبان خود بدهند و توانایی و دانایی آنان را برای مواجهه با بحران بالا ببرند.

آموزش در این مرحله شامل موارد زیر است :

1-    شناساندن بحران و وضع آن

برای مثال اگر تهران در خطر زلزله قرار دارد یا آلودگی هوای آن بحران زااست ، مردم باید با این پدیده ها وآثا وعوارض طبیعی آن بر اقتصاد ، اجتماع ، محیط زندگی وسلامت جسم و روان خود آگاه شوند ، زیرا شناخت موضوع به مردم کمک می کند تا مراحل بعدی آموزش را با انگیزه بیشتری پیگیری کنند.(نصراللهی ،1389،ص 288و290)

مطلبی را که در باب آموزش رسانه در مراحل پیش از بحران می توان بر آن تاکید داشت وتاکنون در کلیه برنامه های و استراتژی های رسانه به آن پرداخته نشده است. .برنامه های آموزشی به دو صورت مستقیم وغیرمستقیم است. در روش مستقیم، رسانه با تولید برنامه های درقالب شناساندن بحران ، درجهت بالا بردن سطح آگاهی وشناخت مخاطبان ازبحران مختلف باشد.درروش غیرمستقیم ،استفاده رسانه ها ازتجربه دیگر کشور ها و چگونگی رفتار مردم در بحران ،و تجربیات رسانه های دیگر کشورها در بحران های مختلف است.که به صورت تولید برنامه های گفتگو محور( با حضور کارشناسان) ، ویا مستند می باشد.

به عنوان مثال بررسی چگونگی رفتار مردم ژاپن و آچه در برنامه های رسانه که موجب بالا رفتن شناخت وآگاهی  مخاطبان نسبت به بحران، و الگوی پذیری از رفتار مردم این کشور ها می شود.

درمیان تمامی اخبار اندوهناک ومتاثر کننده زلزله و سونامی ژاپن که در 11 مارس 2011بخش های از این کشور را مورد هجوم قرارداد ، خبری شگفت انگیزتحسین همه مردم سراسر جهان را برانگیخت : رفتارتقریبا تمامی ژاپنی ها در مواجهه با این مصیبت و فاجعه بود.

مردم ژاپن بر اساس آموزه هایی که قبلا برای رویارویی با شرایط اضطراری این چنین به آنها آموزش داده شده بود بدون ترس و با آرامش کامل با این رخداد طبیعی و اثرات آن برخورد کردند . آنها خودشان با رضایت کامل برای دریافت غذا در صفها ایستادند . اما همگان شاهد بودند که در زلزله وسونامی آچه که درماه دسامبر 2004 رخ داد مردم اندونزی چقدر دچار وحشت شدند. اخبار و گزارش های وقوع غارتگری وچپاول در برخی از نقاط آچه در بیشتر رسانه ها منتشر شد. داستان دیگری که در آچه شنیده شد مربوط به عقب نشینی ناگهانی آب دریا پیش از وقوع سونامی بود . وقتی که این اتفاق افتاد ساحل دریا به طور ناگهانی بسیار بزرگتر هویدا شد  وتعداد زیادی از مردم به سوی بخش های آشکار شده کف دریا شتافتند . آنها به این موضوع پی نبردند که این عقب نشینی و پسروی آب شروع یک فاجعه است . در مدت زمانی کوتاهی پس از آن ، آب دریا با شدت وسرعتی غیر قابل تصور دوباره به ساحل برگشت . بسیاری از افراد که در ساحل حضور داشتند تنها به دلیل آنکه اطلاعات کافی از این رخداد طبیعی نداشتند به سرنوشت شومی دچارشدند. قطعا در صورتی که این اطلاعات پایه در اختیار آنها قرار می گرفت این داستان به گونه دیگری رقم می خورد .

تجربیات اخیر بر این نکته تاکید می نماید که مهمترین عامل در مدیریت بحران ، سطح آمادگی جامعه و شهروندان در مواجهه با سوانح است . از نخستین سالهای دوران کودکی ، مردم ژاپن اطلاعات مهم وعملی در مورد سوانح دریافت می کنند لذا در این مورد که در شرایط بحران باید چگونه رفتار و عمل نمایند، کاملا آگاهی دارند. اما در آچه این چنین نبوده است . آنها حتی از دانستن کمترین اطلاعات بسیار ابتدایی از جمله اینکه در صورت عقب نشینی سریع وناگهانی آب دریا وقوع سونامی حتمی است ، بهره ای نبرده بودند.

اطلاعات جامع و فراگیر کلید آمادگی در برابر بحران است . ورسانه ها همواره در خط مقدم فراهم آوردن و ارائه این اطلاعات هستند . در ژاپن ، شبکه ان. اچ. کی (NHK) به عنوان رسانه عمومی انتشار اخبار کشور ( رسانه ملی ) ، جزء لاینفک برنامه های مدیریت بحران این کشور است .

با توجه به مطالب ارائه شده از تجربیات کشورهای ژاپن و اندونزی می توان به اهمیت و ضرورت آموزش از سوی رسانه ها پیش از بحران پی برد. (به نقل از شب بو  و وزیر پورمقاله نقش رسانه ها در زمان وقوع سوانح طبیعی )

2-    ایجاد آمادگی در بخش های سازمان مسئول مواجهه با بحران

درمرحله پیش ازبحران ، رسانه ها می توانند با توجه به بحران و آثار و عوارض آن ، نقش سازمان های مسئول را به طور مرتب یاد آور شوند ودر آنها حساسیت و آمادگی لازم را برای ادای وظیفه در وضع بحرانی ایجاد کنند. در این مرحله رسانه ها نقش نظارتی خود را ایفا می کنند.

3-    چگونگی راه های مقابله با بحران و کمک به آسیب دیدگان احتمالی

آموزش شیوه های مقابله با فاجعه ها و بلایای طبیعی که به شیوه های مقابله پیش از وقوع فاجعه ف حین وقوع فاجعه و پس از آن تقسیم می شوند.

نوع اول برای آن است که شدت بحران به حداقل ممکن برسد ، دراین صورت خسارت آن کمتر خواهد بود . برای مثال ، اگر آموزش مقاوم سازی ساختمان ها جدی گرفته شود و مردم آن را به کار ببندند، ضریب ایمنی در مقابل زلزله افزایش می یابد، یا آموزش تخلیه منطقه پیش از بروز حادثه می تواند از وقوع یک فاجعه جلوگیری کند وموجب شود که در صورت لزوم ، مردم با حداقل لطمه و صدمه از منطقه آسیب پذیرخارج شوند.

نوع دوم ، آموزش شیوه های مقابله حین بحران است . این امر بیشتر شبیه دفاع شخصی است . در هنگام بروز زلزله چه باید کرد؟ اگر در بیابان در حال رانندگی هستید و با رعد و برق های شدّید مواجه شدید ، چگونه خود را حفظ کنید ونظایر آن .

درنوع سوم ، آموزش برای بعد از وقوع حادثه وبحران است . اگر به طور صحیح و جامع به مردم آموزش داده شود ، در هنگامی که هیچ نظمی درمحل وجود ندارد و تقریبا همه چیز از کنترل خارج شده است ، مردم می توانند با سازمان دهی و برقراری نظم از مصیب های بیشتر بعد از وقوع حادثه ، جلوگیری کنند.( نه نقل از نصرالهی ، خجسته ، 1384،16-15)

مواردی چون تشکیل ستاد بحران ، تدوین فهرست بحران ها و اتفاقات محتمل و اقدام احتمالی ، تعیین رویکرد و راهبرد رسانه ای برای بحران ، ایجاد بانک اطلاعات درباره انواع بحران و پیشینه آنها ، آموزش خبرنگاران و دبیران خبر درباره فعالیت دروضع بحرانی و روانشناسی بحران ، فراهم آوردن امکانات و تجهیزات رسانه ای همکاری با سازمان های مرتبط دیگر وغیره در مرحله قبل از بحران ، برای تضمین موفقیت رسانه ها ضروری است.

نکته بسیار مهم آن است که همواره پیشگیری بهتر از درمان است . برنامه پیش گیری از بحران را  نیز در دو مقطع می توان طراحی کرد:

1-    پیش از وقوع بحران با اهتمام به تدوین یا وقوع برنامه های از پیش طراحی شده .

2-    پس ازمشاده علائم اولیه بحران یا وقوع بحران های ساده ومحدود.

نوع دوم ، پیشگیری از بحران به منظور اجتناب از تشدید بحران ، وبه هم پیوستن حوادث ناشی از بحران وتبدیل شدن آنها به بحران های شدید و پیچیده انجام می شود. گاهی به توجهی به نیازهای مردم بحران زده ، به شکل گیری حرکت های اجتماعی مخربی دامن می زند که ممکن است پیامدهای آن سال ها باقی بماند.

از این تاکید می شود که ارزش زمان در مدیریت بحران ، تصاعدی افزایش می یابد ودر بسیاری از موارد، آنچه در ساعات اولیه بحران بسیار کم هزینه و عملی به نظر می رسد ، در صورت بی توجهی بسیار پرهزینه و ناممکن خواهد شد. حتی ممکن است  مدیریت نامناسب بحران ، زمینه ساز بحران های جدید شود.

با توجه به تنوع بحران های احتمالی و وقوع همزمان برخی از آنها ، باید راه حل های بیشتر و متنوع تری طراحی شود؛ هر چه تعداد راه حل های پیش بینی شده افزایش یابد، می توان ترکیب های بهتر و بیشتری از راه حل ها ایجاد کرد ومقتضیات بیشتری را در طراحی برنامه مدیریت بحران مدنظرقرارداد.

درواقع ، با افزایش راه حل های انفرادی تنظیم شده و بسته های نظام یافته راه حل ، دست مجریان برنامه مدیریت بحران بازتر خواهد بود.( همان ،ص 293-292)

مرحله حین بحران

دراین مرحله اگر بحران از نوع طبیعی یا غیر طبیعی مثل انفجارمهم یا جنگ باشد، هدف اصلی رسانه، ایفای وظیفه ذاتی خود یعنی اطلاع رسانی و همچنین بسیج و ترغیب و تهییج مردم و مسئولان برای کمک رسانی به بازماندگان ، تسکین آلام مصیب دیدگان و کمک به حفظ سلامت بازماندگان است . البته نوع وظیفه و اقدام رسانه با توجه به نوع بحران و گوناگونی نیاز روانی و اجتماعی مخاطبان در هر مرحله از بحران ، متفاوت خواهد بود. در عین حال باید رادیو و تلویزیون در طول بحران ، به موارد زیر توجه داشته باشند:

نیازهای روانی – اجتماعی مخاطبان را دربحران ها شناسایی و سعی کنند در سریع ترین زمان ممکن به آن پاسخ دهند. نیازه های روانی – اجتماعی در مراحل مختلف بحران متفاوت است وبه تبع آن ، اقدامات مدیریت رسانه نیز متناسب با مراحل بحران و نوع نیازهای افراد متفاوت خواهد بود . نبود یا کمبود اطلاعات و یا وجود انبوه اطلاعات متناقض ، گسترش شایعات ، آشفتگی و بلاتکلیفی مهم ترین ویژگی مرحله حین بحران است به خصوص در ساعات و روزهای ابتدایی بحران مخاطبان در این مرحله ، به اطلاعات بسیار نیازمندند وارزش خبری درگیری در کنار ارزش های خبری دیگر مثل برخورد ، مورد توجه آنان است .هنگام بروز بحران و بعد از آن ، مواردی چون کسب اطلاع از خود حادثه و چیستی آن از جمله اندازه ، علل و پیامدهای احتمالی ، احساس ایمنی وامنیت و تامین مایحتاج ضروری مثل غذا ، آب ودارو ، آگاهی از وضع بستگان و اطمینان از سالم بودن آنان ، اطمینان نسبی از تلاش مسئولان برای رسیدگی به مشکلات ، برخورد انسانی و متناسب با شان  اجتماعی و حضور در اجتماع و پیگیری فعالیت های عادی روزمره ا زنیازهای مردم در بحران مهم است . بی توجهی یا کم توجهی رسانه به این نیازها ، هم از جنبه فردی و هم از جنبه اجتماعی ، پیامدهای ناگواری خواهد داست و به گسترش ابعاد بحران می انجامد .(همان ،ص 294-293) بنابراین رسانه در این مرحله ، نقش بسیار حیاتی دارند. که بسیار آشکارتر و تاثیرگذار تر است .

مرحله بعداز بحران

نقش رسانه ها پس از بحران ها اگر بیش تر از مراحل قبل نباشد ، کمتر هم نیست ، رسانه ها در این مرحله نیز وظایف بسیار مهمی بر عهده دارند که غفلت از آن ممکن است درباره عملکرد مراحل قبلی آنها نیز تردید کند. به عنوان مثال سازمان صدا وسیما با برگزاری مناظره ای انتخاباتی و پخش آن ، تا حد بی سابقه ای مخاطبان داخلی و خارجی را به خود جذب کرد ، اما در مرحله بعد ازانتخابات دهم ریاست جمهوری در 22 خرداد 1388، فعالیت ها واقدامات حرفه ای ناکافی داشت . بنابراین کسب اعتبار و حفظ مخاطب ، اقدام تدریجی و مستمر را می طلبد ونحوه عمل رسانه در هر مرحله از بحران در مراحل دیگر اثر گذار است . مرحله بعد از بحران ، مرحله خوشه چینی است باید از این مرحله حداکثر استفاده را کرد . معمولا رسانه های غیر حرفه ای با پایان ظاهری بحران ، کارخود را پایان یافته می دانند یا درجهت و رویکرد خود تاتغییرمحسوسی ایجاد کنند.(همان ، ص 295)

اقدام رسانه ها را در مرحله بعد از بحران می توان در مراحل ذیل ضروی است.

الف – اطلاع رسانی برای تقویت همبستگی با آسیب دیدگان

اطلاع رسانی ، کارکرد اصلی واساسی رسانه ها در این مرحله است .مردم پیرامون باید هر لحظه از اثرات مخرب فاجعه و بحران آگاهی یابند و احساس مسئولیت را تا آخرین لحظات نیاز ، از دست ندهند. از طرفی مسئولان امرنیز نباید از مراقبت های خود وتمرکز بر رفع مشکلات و نارسایی های بازماندگن بکاهند.

ب- بررسی چگونگی و نحوه مواجهه سازمان های مسئول با بحران

نقاط ضعف مدیریت ها درشرایط بحرانی خود را به خوبی نشان می دهد به این ترتیب رسانه ها می توانند ، ضعف ها ونقاط قوت مدیریت بحران را در سطح محلی ، منطقه ای و ملی به بررسی و نقد بگذارند و سازمان ها را برای مواجهه با فجایع احتمالی آینده آماده کنند.

ج- اطلاع رسانی و آموزش برای کاهش آلام بازماندگان

در بحران های طبیعی ، کودکان بیشتر از دیگران در معرض آسیب های بعدی قرار دارند. زیرا به طور معمول بیش از دیگران دچار ترس ونگرانی می شوند واین ترس ممکن است سال های سال همراه آنان بماند از این رو باید بچه ها را تشویق کنند احساسات خود ودیگران را در خلال بازی ، نقاشی ، وکارهایی نظیر آن بیان کنند.

برخی از کودکان ممکن است در روزهای پس از وقوع بحران عصبانی ، خشن ، پرخاشجو و یا دچار شب ادراری ، یا رانوئید و اختلال شخصیت شوند . از این جهت ، به توجه ویژه ای نیاز دارند و این در حالی است که بازماندگان آنان ، خود رنج ها و آلام روحی و جسمی بسیار را تحمل می کنند که موجب می شود کودکان را فراموش کنند.دراین حال سازمان ها  وافراد درگیر معرکه باید توجه خاصی به کودکان نشان دهند. (به نقل از خجسته ، پژوهش .سنجش، ص 17،Crisis Coping Radio)

نقش رادیو در مراحل سه گانه بحران

رادیو به عنوان یک رسانه ویژه در مراحل سه گانه بحران نقش ویژه ای دارد که سایر رسانه ها از ایفای آن عاجزند.رسانه ها در مراحل سه گانه بحران دارای نقش وکارکرد مشترک هستند. البته وزن وتوانایی ایفای این نقش یکسان نیست ؛ هر رسانه ظرفیت های ویژه ای دارد که قدرت آن را در انجام برخی امور بیشتر می کند. (به نقل ازهمان،ص 20 )راديو ويژگي‌ها و برتري‌هاي دارد كه آن را در امر اطلاع‌رساني، به وسيله‌اي بي‌بديل تبديل ساخته كه مي‌توان نقش آن در مرحله قبل از بحران(آموزش)  به شرح زير اشاره نمود:

تخیل در راديو : تخیل با هدایت درست و حساب شده افزون بر ایجاد خلاقیت در فرد، استعدادهای پنهان انسان را نیز شکوفا می سازد. مهم ترین محدودیت راديو در مقایسه با دیگر رسانه ها، اتکا بر حس شنوایی و نبود ارتباط تصویری است. از این محدودیت می توان به عنوان یکی از برتري های راديو در مقایسه با دیگر رسانه ها استفاده برد. این برتري و امتیاز عبارت است از امکان استفاده نامحدود از قوه تخیل مخاطب. صدایی که از راديو به گوش می رسد، با سرعتی معادل سرعت فکر می تواند موقعیت انسان را از محل زندگی خود، تا سیاره ای دور افتاده در آن سوی دنیا تغییر دهد؛ کاری که تنها به قیمت انتخاب دقیق تعدادی واژه و انواع صدا به انجام می رسد.

انعطاف پذیری راديو : یکی از ویژگی های مهم راديو، انعطاف پذیری آن است؛ بدان معنا که راديو به توجه و دقت مستقیم مخاطب نیاز ندارد. به دیگر سخن، هنگام برقراری ارتباط با رسانه ها، راديو را آسان تر از بقیه می توان نادیده گرفت. در رسانه هایی که حس بینایی مخاطب را با خود درگیر می سازند، معمولاً مخاطب نمی تواند هم زمان فعالیت دیگری نیز داشته باشد، در حالی که برای درک مفاهیم صوتی و استفاده از ابزاری مثل راديو ، نه تنها زمان خاصی از مخاطب گرفته نمی شود، بلکه هنگام پرداختن به کارهای دیگر، می توان از آن استفاده کرد. رادیوهای وسایل نقلیه، گویاترین شاهد بر این برتري هستند.

راديو و تنهایی، راديو و تاریکی : در رسانه های دیداری، افراد معمولاً در کنار یکدیگر برنامه یا پیامی را تماشا و با رسانه ارتباط برقرار می کنند. با این حال، در کارگاه یا اتاقی شلوغ، وقتی همه افراد سرگرم کارهای شخصی خود هستند، راديو می تواند به گونه ای ویژه و خصوصی با مخاطب خود ارتباط برقرار سازد. راديو به علت شنیداری بودن، حالت انس و رفاقتی را با انسان برقرار می سازد که این فرآیند حتی در رسانه های نوشتاری نیز پدید نمی آید. انسان برای صدایی که می شنود، بهترین حالت ها و شرایطی را که خود می پسندد، تصور می کند. بنابراین، مخاطب می تواند بهترین ارتباط ممکن با رسانه را با راديو برقرار سازد. این ارتباط صمیمی و عاطفی با راديو ، گاه به اندازه ای می رسد که عده ای از مخاطبان، از این رسانه به عنوان آرامش قبل از خواب خود استفاده می کنند. راديو و تنهایی، راديو و تاریکی، راديو و آرامش و... ، همه گویای ارتباط ویژه ای است که میان راديو و مخاطبانش برقرار می شود.

رادیوی تخصصی : ویژگی های منحصر به فرد راديو و رقابت این رسانه با دیگر وسایل ارتباط جمعی، آن را به سمت تخصصی شدن کشانده است. شبکه های تخصصی به مخاطبان این امکان را می دهد که بر اساس نیاز و علاقه خود، از برنامه های راديو بیشترین استفاده را ببرند و از اتلاف وقت جلوگیری کنند. از سوی دیگر، در شبکه تخصصی، موضوع های مرتبط با آن به گونه ای عمیق و جدی دنبال می شود و به اعتراف بسیاری از مخاطبان، این شبکه ها همانند کتاب خانه ای سخن گو، نیاز شنوندگان را برطرف می کند. در ایران اسلامی، شبکه های رادیویی قرآن، فرهنگ، معارف، ورزش، جوان، صدای آشنا، سلامت و پیام، نمونه هایی از این رشد فرهنگی هستند.( سایت مدیریت بحران کشور)

آموزش و پیام رسانی در راديو : پیام رسانی و آموزش، دو وظیفه اصلی هر رسانه است. رسانه برتر، رسانه ای است که در این دو مقوله بتواند با کیفیت بهتر و در کمیت های بیشتری خدمت رسانی کند. برتري های راديو در این زمینه ها عبارت است از:

1- سرعت: نخستین و مهم ترین ویژگی راديو ، انتقال سریع آموزش و پیام به مخاطبان خود است.

2- غلبه بر زمان و مکان: ویژگی شنوایی بودن این رسانه و دستگاه های بسیار کم حجم امروزی سبب شده است تا مردم بدون محدودیت زمان و مکان، مورد خطاب این رسانه قرار گیرند.

3- دسترسی ارزان قیمت : :  راديو با توجه به کارآیی و قابلیت های آن، بسیار ارزان تر و قابل دسترس تر از دیگر رسانه هاست.

 مرحل حین بحران (مواجهه)

دراین مرحله از بحران همه رویه های قبلی تغییر می کند ، علی الخصوص در مناطق آسیب دیده که امکان استفاده از تلویزیون به دلیل آسیب های وارده به زیر ساخت ها ویا قطع برق ،  به ندرت وجود دارد. دراین شرایط ، رادیو ، به خصوص رادیو های محلی نقش بی بدیلی ایفا می کنند. برای مثال در قطع برق شهر ، در لندن و واشنگتن طی چند سال اخیر، رادیوها تنها رابط مردم با دنیای خارج ، برای کسب اطلاع از وضعیت شهر بوده اند . زیرا رادیو با باتری هم می تواند کار کند، از طرفی ایستگاه های محلی به برق بسیار کمی برای ارسال امواج رادیویی نیاز دارند و با یک ژنراتور کوچک می توانند به فعالیت خود ادامه دهند.

درحوادثی چون زلزله که تخریب محیطی وسیعی دارد، رادیو تنها وسیله ارتباطی است که قادر به حضور در میان مردم و مخاطبان است . درجنگ آمریکا با افغانستان ، آمریکایی ها با ارسال رادیو همراه بسته های غذایی که از هواپیما ها پرتاپ می شد، توانستند پشت صحنه جنگ علیه طالبان را سازمان دهند. در جنگ دوم آمریکا با عراق ، رادیو آخرین رسانه رژیم بعثی بود که آمریکایی ها توانستند از کار بیندازند و بدین ترتیب پشت عملیات جنگی را کاملا در دست بگیرند.

تجربیات مهمی در این باره وجود دارد . در حادثه زلزله بم در سال 1382 ، به محض آنکه سازمان صدا وسیما توانست یک رادیو ویژه با نام رادیو امید برای این شهر راه اندازی کند ، بسیاری از مسائل و درهم ریختگی های محیطی سازمان پیدا کرد.

این رادیو در روز هشتم دی ماه سال 82 یعنی دقیقاً سه روز پس از زلزله دلخراشی که منجر به کشته شدن هزاران نفر شد، آغاز به کار کرد. البته این در حالی بود که شبکه استانی کرمان وشبکه های سراسری رادیو و تلویزیون به پخش اخبار و اطلاعات مربوط به حادثه مشغول بودند وهمه ایران وحتی جهانیان را متوجه عمق این فاجعه انسانی کرده بودند در شرایطی که حدود 90% منازل مردم با تمام سرمایه ها و امکاناتشان زیر آوار مدفون شده بود این رادیو توانست ضمن اطلاع رسانی ، امید بخش و التیام دهند آلام روحی مردم و بازماندگان باشد.این رادیو روزانه 8 ساعت برنامه تولید واز استودیوی واحد سیار برای مردم شهر وبازماندگان زلزله پخش می کرد و نقش مهم این رادیو در روزهای اول ، پخش لحظه به لحظه اطلاعیه های ستاد بحران مستقر در بم بود. این اطلاع رسانی در کاهش تلفات انسانی وخسارت های ناشی از زلزله بسیار تاثیر گذاربود. نتایج نظرسنجی که واحد تحقیقات مرکز کرمان ، در بهار سال 83 برروی ساکنان شهرستان بم و بازماندگان زلزله انجام داد حاکی از آن است که در فاصله سه ماه ، میزان شنونده به یک سوم کاهش یافته است . شاید بهترین دلیل آن باشد که در فاصله سه ماه از وقوع زلزله ، سایر رسانه ها به خصوص تلویزیون به جمع رسانه های منطقه برگشتند و بخش اعظمی از مخاطبان را دوباره جذب کردند. در این رادیو ، موسیقی و سرود بیشترین مخاطب را داشته است. شاید این امر حاکی از نیاز به رفع تنش های عصبی از محیط زندگی آنان باشد . شنوندگان این رادیو بزرگ ترین مزیت آن را بومی بودن اعلام کرده اند. شاید بومی بودن در اینجا به نوع اطلاعاتی است که رادیو در اختیار مخاطبان قرارداده ، که همه مردم به آن احتیاج فوری و یا لازم داشته اند.(نقل از خجسته ، 1384، ص ، 24-23)

درحقیقت باید اذعان کرد ، رادیو در حوزه ها وشرایط بحرانی دارای مزیت رقابتی است زیرا :(دباغ ،پژوهش وسنجش ،1384، ص126)

-     درهنگام وقوع بحران ، افراد به دنبال  دستیابی به سریع ترین و سهل الوصول ترین منبع کسب خبرند و رادیو همچنان سریع ترین ، سهل الوصول ترین وارزان ترین رسانه جمعی است.

-     درهنگام وقوع بحران افراد به دنبال امن ترین مکان برای حفاظت جان خود هستند. بنابراین رادیو به مثابه بهترین وسیله ارتباطی مطمئن ، سبک وقابل استفاده در کلیه مکان ها می تواند از مکانی به مکان دیگر منتقل شود وپیوسته همراه مردم باشد.

-         با توجه به کمبود امکاناتی نظیر برق ، کابل آنتن و... بهترین وسیله ارتباطی کم مصرف و کارآمد در هنگام بحران رادیو است.

-         اعتماد دیرینه مردم به صحت مطلب رادیو به مثابه یک مرجع می تواند زمینه های شایعه سازی در بحران را کمرنگ یا حتی خنثی کند.

-         ماهیت گرم رسانه رادیو برای طرح مباحث جدی در مواقع بحران مناسب است.

-         موانست مردم با صداهای آشنا در رادیو می تواند در کاهش فشار روانی در مواقع بحران موثر باشد.

-         رادیو در تغییر سریع فرم برنامه سازی در مواقع بحرانی قدرت و قابلیت فوق العاده دارد.

مرحله بعد از بحران (پشتیبانی واصلاح)

این مرحله در عمل ، پس از پایان بحران آغاز می شود. در این مرحله شیوه های مختلف تقویت روحی و اجتماعی مردم ، ارائه تحلیل های مناسب همراه با آموزش های لازم برای پیشگیری از درگیر شدن مجدد در بحران های بعدی ، بهره برداری از تجربیات به دست آمده در قالب های مختلف خبری ، گزارشی وتحلیلی و سرانجام حضور فعال در صحنه شکل گیری افکار عمومی به نفع مردم ، می تواند به عنوان راهکاری مفید برای مدیریت سالم وطبیعی بحران در این زمینه از سوی رسانه ها در نظر گرفته شود.

با وجود اینکه به نظر می رسد در مرحله پس از بحران ، بحران پایان یافته است ، بررسی های دقیق تر نشان می دهد دراین مرحله نیز امکان دگردیسی یا تغییر شکل و نوع بحران یا انتقال به بحران دیگر وجود دارد و این خود می تواند به سلسله ای از بحران ها منجر شود.(بشیر ،پژوهش های ارتباطی،1387،ش، 55، ص 17)

باتوجه به این مطالب ، مهم ترین راهبرد رسانه در مرحله بعد از بحران ها را به می توان به شرح ذیل تقسیم بندی کرد .ورادیو با داشتن ویژگی ها وبرتری های که دارد آن را به رسانه بی بدیل در مرحله بعد از بحران نیز تبدیل ساخته است .

-        همراه سازی

-        اقناع سازی

-        عادی سازی

-        آرام سازی

-        ایفای نقش نظارتی

-        آموزش به مردم

-        پی گیری وعده  ها

-        استمرار تولید و انتشار اخبار

نتیجه گیری

مطالعات وپژوهش های مختلف نشان داده اند که رسانه ها می توانند نقش حیاتی درقبل ، حین وبعد از بحران ها بازی کنند. رسانه ها درمراحل سه گانه بحران سه کارکرد دارند، اولین کارکردآنها کارکردقبل از بحران است که با انتقال تجربیات دیگر کشورها زمینه های آموزش درحین بحران و شرایط مختلف را به مردم نشان می دهند.نکته دوم درحین بحران می باشد که درزمان وقوع بحران ، نقش رسانه ها به حساسترین وضع خود ش می رسد که چگونه با بحران مقابله کرد تا ضایعاتش به حداقل برسد. ودرمرحله بعداز بحران رسانه با شیوه های مختلف تقویت روحی و اجتماعی مردم ، نظارت و بررسی های دقیق و کارشناسی می تواند از درگیر شدن مجدد جامعه ومردم دربحران های بعدی جلوگیری کنند.

با توجه به نقش رسانه ها در مراحل سه گانه بحران رادیو با داشتن ویژگی های خاص ازجمله ارزان بودن ، قابل حمل بودن و مغایرت نداشتن با فعالیت دیگر و...، مسئولان این رسانه می توانند با یک برنامه ریزی منسجم و تشکیل بانک اطلاعاتی از بحران های مختلف و استفاده از ذخایر دانش مبارزه با بحران و همچنین تعامل با دستگاه های ذی ربط ، این رسانه را به یک رسانه بی بدیل در مراحل سه گانه بحران تبدیل کنند.

 منابع :

صلواتیان ، سیاوش – اربطانی ، روشندل ، (1389) طراحی مدل نقش رسانه های جمعی درمدیریت مرحله پیش از بحران، فصلنامه علوم مدیریت ایران ، سال پنجم شماره 17.

لایحه ی تشکیل سازمان مدیریت بحران، برگرفته از سایت (htt://www.mehrnews.com)تاریخ بازیابی 5/05/1391.

باقری ،اکبر ونجات بخش اصفهانی ،علی (1387)نقش رسانه های جمعی در پیشگیری از بحران ها ، فصلنامه پژوهش های ارتباطی ، شماره 56.

نصراللهی ،اکبر،(1389)مدیریت پوشش خبری بحران دررسانه های حرفه ای ، دفتر مطالعات و توسعه رسانه ها

ره پیک ، سیامک (1387) فرایند تصمیم گیری در بحران ونقش رسانه ها ، فصلنامه پژوهش های ارتباطی شماره 56.

برچر، مایکل ، ویکلنفلد، جاناتان (1382)بحران ،تعارض و بی ثباتی ، ترجمه علی صبحدل ، تهران پژوهشکده مطالعات راهبردی

شب بو وزیرپور، ترجمه ، نقش رسانه ها در زمان وقوع سوانح طبیعی .برگرفته از سایت (http://tdmmo.thran.ir) تاریخ بازیابی 01/05/91

خجسته ، حسن (1384)بحران بلایای طبیعی ونقش ویژه ی رادیو در کنترل آن ، فصلنامه پژوهش وسنجش ، 42-43

دباغ ، علیرضا(1384) رادیو،رسانه بحران،ازادعا تا واقعیت ، فصلنامه پژوهش وسنجش ،42-43

بشیر ،حسن ،(1387) رسانه ها  ومعناشناسی بحران ، فصلنامه علمی وپژوهشی ،شماره 55

Wikipedia-crisi Managemnt. Retrieved from Wikipedia.oeg/ wiki/crisi-Management- Initiative